De taal van de circulaire economie
Column

Circulair Organiseren: value for many

De taal van de circulaire economie

Door | 19 oktober 2016 | 2 reacties

Onlangs is het Rijksbreed Programma Circulaire Economie door het Kabinet Rutte II gepubliceerd. Daarin worden voor Nederland de contouren geschetst voor een transitie naar de Circulaire Economie (CE) die volgens ambitie omstreeks 2050 gerealiseerd zal zijn. Hoe dat moet gebeuren is nog niet geheel duidelijk, maar de koers is bepaald. Wel worden een aantal economische ontwikkelingen aangestipt die in de nabije toekomst te verwachten zijn, zoals groei en nieuwe werkgelegenheid. Maar wat is het fundament van deze uitspraken? Wordt de CE niet geheel abusievelijk en zelfs non-intentioneel neergezet vanuit een denkkader dat gebaseerd is op de lineaire economie en dat hier misschien wel helemaal niet voor geschikt is?

 

In vrijwel elke raming over de economische- en arbeidsmarktconsequenties van de CE wordt wel gesproken over groei. Het Rijksbreed Programma Circulaire Economie gaat uit van een toename van het bruto binnenlands product (BNP) dat ligt ergens tussen de 1,5 en 8,4 miljard euro. Daarnaast wordt deze toename op Europees niveau geschat op een slordige 550 miljard euro en worden er zelfs zo’n 2 miljoen nieuwe banen verwacht. Dat zijn geen zuinige getallen.

 

De vraag is echter of hier niet appels met peren vergeleken worden. We praten immers over de CE met behulp van (macro) concepten, zoals groei en BNP die verankerd zijn in de fundamenten van een lineair groeimodel. Een bepaald niet retorische vraag is of we hier niet een nieuwe realiteit proberen te beschrijven en beoordelen met een jargon dat past bij een andere manier van denken. Gaf Einstein niet al aan dat nieuwe problemen niet opgelost kunnen met de kennis die deze veroorzaakt hebben? Concepten – en de taal die daarbij hoort – zijn dus eigenlijk ongeschikt. Waarom dat in relatie tot duurzame ontwikkeling en CE wel gebeurt, blijft toch verbazen.

 

Oude instrumenten

Zorgelijker is dat aan dat oude jargon instrumentarium hangt, zoals het BNP en afgeleiden als het bruto binnenlands product (BBP) en bruto nationaal inkomen (BNI); een instrumentarium dat gebruikt wordt bij het bepalen van vooruitgang in de nieuwe economische situatie die de CE brengt. Er bestaat een grote kans dat de CE in termen van het BNP hoogstwaarschijnlijk omschreven moet worden als een economie van krimp. Want, het BNP en aanpalende instrumenten meten economische prestaties aan de hand van de productie van consumptiegoederen en -diensten. Meer staat binnen deze systematiek gelijk aan beter.

 

Als we daarentegen naar de CE kijken, kunnen we deze slechts typeren als een economie van minder. Hier wordt juist gestreefd naar een reductie van producten – en dus van productie. Ook een verlaging van de doorstroomsnelheid is onderdeel van het CE-denken, bijvoorbeeld door het stimuleren van reparatie, refurbishment en hergebruik. Hier zijn onlosmakelijk een vermindering van de vervanging van producten en van het verminderen van consumptie aan verbonden. Het beeld van groei dat ontstaat met betrekking tot de CE is op zijn minst bekritiseerbaar en op termijn misschien wel integraal onjuist.

 

 

Gaf Einstein niet al aan dat nieuwe problemen niet opgelost kunnen met de kennis die deze veroorzaakt hebben?

 

Nieuwe taal, nieuw instrumentarium

Uit voorgaande blijkt wel dat er dringend behoefte is aan nieuw vocabulaire en daarbij passende instrumenten voor de CE. Al is het alleen maar om op een manier te kunnen redeneren die aansluit bij de principes en fundamenten. We denken dat daarvoor inmiddels een aanzienlijk aantal concepten is ontwikkeld dat hiervoor geschikt is. Dat is in eerste instantie de (materialen) kringloop, als tegenhanger van de productieketen uit het lineaire economisch model. Daarmee een andere economie conceptualiseren vormt de kern van de CE. In het verlengde hiervan kan gedacht worden aan de waardekringloop. Hiermee kunnen de verschillende stappen en vormen van waardecreatie binnen een kringloop aangeduid worden. Om dit te completeren kunnen binnen een kringloop ook de kringlooppartners onderscheiden worden. Met deze set begrippen ontstaat een concept waarmee de fysieke en de waarde-componenten van de CE geduid kunnen worden.

 

Om de prestaties van de CE te kunnen bepalen, analoog aan het BNP binnen de lineaire economie, kan gedacht worden aan de introductie van het concept kringloopperformance. Daarvoor moeten dan wel maten of ratio’s ontwikkeld worden. Een eerste is bijvoorbeeld de ‘virgin-recycled’-ratio, als aanduiding voor de verhouding tussen nieuwe en gerecyclede materialen en grondstoffen die gebruikt worden. Deze maat is net als de traditionele maten schaalbaar op verschillende niveaus binnen de CE. Zij heeft immers betekenis op het niveau van een organisatie, een regio, een kringloop, of een land. In aanvulling hierop denken we aan maten als ‘standaardisatiegraad van recyclebles’, de ‘refurbishment-graad’ of een ‘repareerbaarheid-index’.

 

Hiermee pretenderen we absoluut niet een compleet begrippenkader of gereedschapskist voor de CE te hebben geformuleerd. Er zullen nog veel concepten, termen en instrumenten ontwikkeld moeten worden om tot eenzelfde mate van volwassenheid te komen zoals we die kennen voor het huidige lineaire economisch begrippenapparaat. Het is alleen hard nodig dat hieraan gemeenschappelijk gewerkt wordt om de CE tot een bruikbaar concept te ontwikkelen. Het laatste wat we denken is dat we dit alleen kunnen. Graag zien we daarom jouw kritiek, aanvullingen en verbeteringen tegemoet om het concept van de CE verder uit te bouwen.

 


 

Over Niels Faber

Niels Faber is onderzoeker aan de Radboud Universiteit Nijmegen en docent aan de Hanzehogeschool Groningen. Sinds 2002 doet hij onderzoek op het gebied van sociale duurzaamheid, met een focus op kennismanagement, organisatievormen en besluitvorming. Zijn onderzoeksfocus ligt op emergente vormen van organiseren rond duurzaamheid. Hij is auteur van meer dan vijftig publicaties, inclusief boeken, boekhoofdstukken en artikelen en conferentie bijdragen.

 

Over Jan Jonker

Jan Jonker is hoogleraar Duurzaam Ondernemen aan de Radboud Universiteit te Nijmegen. Zijn werk concentreert zich op nieuwe business modellen in een veranderende economie. Zijn meest recente bestseller is ‘Nieuwe Business Modellen; Samen Werken aan Waardecreatie’ (2014). Recent heeft hij het landelijk onderzoek over Business Modellen voor de Circulaire Economie gelanceerd (zie: bit.ly/2dSu9S8).

Reacties

  • helma lamers5 jaar geleden

    bij lezing dacht ik het volgende:
    -hoezo betekent CE minder producten en minder economische productie en minder bnp? Je kunt CE ook omschrijven ‘je doet meer (=produceert meer) met minder grondstoffen’. Oftewel een efficiënter gebruik van grondstoffen. Is dat niet uit te drukken in de tradionele economische maten?
    – Het ontwikkelen van eigen/nieuw begrippenkader heeft ook een cultureel effect. Met eigen woorden, taal en economische definities wordt ook benadrukt dat ‘wij van de echte CE’ anders zijn dan ‘zij van later CE..’ Ik kan niet overzien in hoeverre het strategisch handig is op dit moment -nu de CE steeds meer omarmd wordt- met een groep mensen ‘energie’ te steken in het ontwikkelen van een eigen economische begrippenpaar.

    Overigens: ik begrijp jullie redenering volledig. Het klinkt ook logisch.

  • We hopen dat de discussies die plaatsvinden op TGTHR energiek en constructief zijn en aanzetten tot nadenken! Om een reactie te kunnen plaatsen moet je je inloggen of gratis registreren. Je eerste reactie moet door de redactie worden goedgekeurd. De hieropvolgende reacties worden automatisch geplaatst. De redactie houdt zich het recht voor te lange reacties in te korten. Reacties die overdreven commercieel, kleingeestig, beledigend of off-topic zijn, kunnen door de redactie worden verwijderd. Alle berichten worden eigendom van TGTHR.

    Magazine TGTHR

    Wil jij de nieuwsbrief ontvangen?

    Met onze nieuwsbrief ben je altijd op de hoogte van de laatste duurzame artikelen,
    whitepapers, events en interessante blogs! Schrijf je in voor de wekelijkse nieuwsbrief.

    Klik hier om je aan te melden