Toonaangevende Amsterdamse wijk op weg naar honderd procent duurzaamheid - 5. het 4e gymnasium (met plein)
    Artikel

    Amsterdamse nieuwbouwwijk Houthaven duurzaam verwarmd én gekoeld

    Toonaangevende Amsterdamse wijk op weg naar honderd procent duurzaamheid

    Door | 16 juli 2018 | 1 reactie

    Met de aansluiting op het warmtenet, vorige zomer, ging de Amsterdamse nieuwbouwwijk Houthaven energieneutraal de winter in. De woningen worden niet alleen duurzaam verwarmd, maar ook duurzaam gekoeld dankzij een combinatie van koudeopslag in de bodem en oppervlaktewater uit het IJ. Houthaven is de eerste wijk waarbij op grootschalige wijze milieuvriendelijke warmte én koude toegepast wordt. Tijd om deze mijlpaal te vieren met een terugblik. Wat kunnen andere projectontwikkelaars en gemeenten met de ervaringen in Houthaven?

     

    DOOR MAARTEN HAGG

     

    ‘Champagne? Nou, nee… we hebben eerlijk gezegd niet eens bij deze mijlpaal stilgestaan.’ Projectmanager Muriël Hendrikse is sinds anderhalf jaar betrokken bij de uitvoering van de Amsterdamse nieuwbouwwijk Houthaven en is sindsdien ‘volle bak’ bezig met het organiseren van de bouwlogistiek en de planning. ‘Dat is nog een enorme puzzel, waar nu al onze aandacht naar uitgaat. Het grootste deel van de ruim 2.700 huizen in de wijk moet nog worden gebouwd of opgeleverd.’

    Toch zette Houthaven vorige zomer een belangrijke stap op weg naar 100 procent duurzaamheid, toen de 234 al bewoonde huizen van ‘Blok 0’ werden aangesloten op het warmtenet. Net als enkele scholen, bedrijven, ateliers en een hotel in de wijk. Ze werden afgelopen winter duurzaam warm gehouden dankzij restwarmte uit het Afval Energiebedrijf. De aansluiting vormt het voorlopige sluitstuk van de duurzame energievoorziening in de toonaangevende wijk, die nu helemaal energieneutraal is.

     

    Rode én blauwe knop

    Wie er op het idee kwam om de wijk niet alleen milieuvriendelijk te verwarmen, maar ook overal duurzame koude aan te bieden? Projectdirecteur Martin Buijck van Westpoort Warmte – WPW, een joint venture van Nuon en het Afval Energiebedrijf – noemt de naam van Co Stor, destijds verantwoordelijk opdrachtgever voor de bouw van Houthaven. ‘Hij zei: “Ik wil niet alleen een rode knop, maar ook een blauwe. We zien de behoefte aan koeling toenemen, omdat de temperatuur in nieuwbouwwoningen in de zomer aardig kan oplopen”. Goed dat hij dat toen al zag aankomen en hierop regie durfde te voeren, in plaats van te wachten tot de vraag zou komen vanuit de markt.’

     

    Als je duurzame, energieneutrale woningen wilt bouwen, kun je dat het beste centraal doen, stelt Buijck. ‘Je moet al zo vroeg mogelijk in de planvorming nadenken over hoe je dat vormgeeft en energieleveranciers daarbij betrekken. Dat is één van de belangrijkste redenen voor het succes van Houthaven.’ Projectmanager Muriël Hendrikse noemt het vroege besluit als belangrijke succesfactor. ‘Warmte-koudeopslag vereist een bepaald soort leidingen die door het gebied lopen. Daar moet je wel de ruimte voor hebben. En in een al bebouwde omgeving kun je niet overal putten slaan voor Warmte-koudeopslag. Daarom is het goed dat van begin af aan is gezegd: het kan en moet hier helemaal duurzaam.’

     

    De keuze om de duurzame lat hoog te leggen kwam ook voort uit de wens van de bewoners van ‘Blok 0’: de pioniers van Houthaven, weet Hendrikse. ‘De initiatiefnemers daarvan – groepen particulieren die zelf appartementencomplexen hebben neergezet – gingen voor 100 procent energieneutrale woningen. Dat wilden we faciliteren. Tegelijk was het voor ons aanleiding om te kijken: hoe kunnen we de héle wijk duurzaam maken? Bij dat onderzoek kwam ook duurzame koeling op tafel, en het idee om hiervoor water uit het IJ te gebruiken.’

     

     

     

     

    Koelen met IJ-water

    Wat de duurzame wijk uniek maakt, is dat de huizen worden gekoeld door een combinatie van koudeopslag (KO) in de bodem en oppervlaktewater uit het IJ. ‘Beide technieken worden hier en daar al gebruikt, maar het is voor het eerst in Nederland dat we ze in combinatie met elkaar toepassen’, vertelt WPW-directeur Martin Buijck trots. ‘Een deel van het jaar koelen we de woningen rechtstreeks met water uit het IJ. In de zomer, wanneer dat niet koud genoeg is, maken we gebruik van water dat in de winter is ­opgeslagen in de koudebron. Ook gebruiken we het IJ-water om de bodem thermisch in balans te houden.’

     

    ‘Koelen met oppervlaktewater heeft een groot duurzaamheidsvoordeel’, stelt Cees Groot, als adviseur energieneutraal bouwen al negen jaar betrokken bij Houthaven. ‘Op andere plekken in de stad wordt het koelwater voor WKO-systemen gekoeld door koude lucht. Maar water heeft een veel grotere soortelijke massa en heeft het grootste deel van het jaar een temperatuur die dichter in de buurt ligt van wat je nodig hebt. Dat levert een hoger rendement op en daardoor heb je genoeg aan een kleinere bodembron, die minder energie kost: goed voor de energieprestatie van de wijk.’

     

    Het combinatiesysteem van koelen met behulp van WKO én oppervlaktewater wordt de komende jaren ook toegepast in andere wijken, zoals Buiksloterham en het Hamerkwartier, weet Groot. ‘En er zijn plannen om in de wijk Overhoeks het bestaande WKO-­systeem uit te breiden met stadswarmte en met koude uit oppervlaktewater.’ Voorwaarde is wel de aanwezigheid van een grote plas water in de buurt van de wijk. Projectmanager Muriël Hendrikse: ‘Met Houthaven hebben we door de ligging aan het IJ een plek met veel potentie, waar bovendien veel mensen willen wonen. Daarmee hebben we een luxepositie.’

     

    Cruise control voor binnenklimaat

    De comfortkoeling – zoals het gebruikte systeem in de woning heet – koelt de huizen via de vloerverwarmingsbuizen, legt Martin Buijck uit. ‘Wanneer de zon op je ramen staat, warmt normaal gesproken de vloer op. Die maakt vervolgens als een soort radiator de omgevingslucht warm. Door de vloer te koelen, neutraliseer je dat effect en houd je het aangenaam in huis. Zonder koude luchtstromen en de nodige stofverplaatsing, waar je last van kunt hebben bij traditionele airconditioning.’ De comfortkoeling is geen diep koelend systeem, maar zorgt – in samenwerking met het warmte­systeem – voor een continu prettige temperatuur, legt Buijck uit. ‘Je zou het kunnen vergelijken met een soort cruise control voor je binnenklimaat: zo wordt het vaak ervaren door gebruikers.’

     

    Niet alleen de huizen in de wijk zijn aangesloten op duurzame koude. Ook de Brede School en het 4e Gymnasium maakt gebruik van de comfort­koeling. Conciërge Wouter Frijlink van het 4e Gymnasium is er blij mee: ‘Toen we hier twee jaar geleden net begonnen, was het extreem warm buiten: 34, 35 graden. Maar binnen was het met 20 graden juist heerlijk, een unieke ervaring.’ Dat maakte Frijlink in het verleden weleens anders mee. ‘We kwamen uit een gebouw dat misschien wel 40 graden werd bij die omstandigheden. En ’s winters gingen daar de ramen open met de verwarming aan. Dan stook je voor de buitenlucht. Het komt nog weleens voor dat leerlingen vrijaf krijgen omdat het niet uit te houden is in school. Dat zal ons hier niet meer gebeuren.’

     

    Ook de aansluiting op het warmtenet biedt voordelen, merkt Frijlink. ‘Een systeem van cv-ketels met radiatoren moet je bijvullen en geeft kans op lekkages en storingen. Dat zorgde altijd voor een hoop gedoe.’ Dat zijn school afgelopen winter warm werd gehouden met restwarmte was nieuw voor Frijlink. ‘Komt die echt bij de afvalenergiecentrale vandaan? Bijzonder, dat is hier vlakbij: we kijken elke dag uit op de schoorstenen. En ’s zomers houden we het koel dankzij het IJ. Duurzame energie is vaak zo weinig tastbaar, maar dit helpt wel om het beter te begrijpen.’

     

     

    Toonaangevende Amsterdamse wijk op weg naar honderd procent duurzaamheid - 2. De wijk Houthaven met het beeldbepalende Pontsteigergebouw in aanbouw

    De wijk Houthaven – met het beeldbepalende Pontsteigergebouw in aanbouw – wordt duurzaam gekoeld met oppervlaktewater uit het IJ.

     

     

    100 procent energieneutraal, 80 procent CO₂-reductie

    Waar de rijksnorm voor de energieprestatie­coëfficiënt (EPC) nu nog 0,4 voor woningbouw is en Amsterdam stuurt op 0,15 bij nieuwbouw­projecten, wordt Houthaven echt 100 procent energieneutraal (EPC 0,0), vertelt duurzaamheidsadviseur Cees Groot. ‘Dat is niet alleen te danken aan het warmte- en koudenet. Ook de elektriciteit in de wijk wordt straks helemaal duurzaam opgewekt. Voor energie in de openbare ruimte worden op de strekdam 1.200 zonnepanelen geplaatst. En ook de daken van de woningen zijn standaard voorzien van zonnepanelen: sommige huizen leveren zelfs meer energie dan ze verbruiken.’

     

    Ook zorgen de duurzaam opgewekte warmte en koude allebei voor een CO₂-reductie van ruwweg 80 procent in vergelijking met stoken op gas en koelen met een airco op elektriciteit, stelt WPW-directeur Martin Buijck. ‘Dat is echt een behoorlijke winst. Misschien merken de bewoners dat zelf niet meteen, maar doordat zij hun woning duurzaam verwarmen en koelen, wordt de lucht in Amsterdam weer een stukje schoner.’

     

     

    Beeld boven artikel: Het 4e gymnasium wordt duurzaam verwarmd met restwarmte van het Afval Energiebedrijf, en duurzaam gekoeld met oppervlaktewater uit het IJ.

    Reacties

  • wim van de meerendonk4 maanden geleden

    100% duurzaam lijkt mij toch iets anders dan 100 procent energieneutraal.

  • We hopen dat de discussies die plaatsvinden op TGTHR energiek en constructief zijn en aanzetten tot nadenken! Om een reactie te kunnen plaatsen moet je je inloggen of gratis registreren. Je eerste reactie moet door de redactie worden goedgekeurd. De hieropvolgende reacties worden automatisch geplaatst. De redactie houdt zich het recht voor te lange reacties in te korten. Reacties die overdreven commercieel, kleingeestig, beledigend of off-topic zijn, kunnen door de redactie worden verwijderd. Alle berichten worden eigendom van TGTHR.

    Magazine TGTHR

    Wil jij de nieuwsbrief ontvangen?

    Met onze nieuwsbrief ben je altijd op de hoogte van de laatste duurzame artikelen,
    whitepapers, events en interessante blogs! Schrijf je in voor de wekelijkse nieuwsbrief.

    Klik hier om je aan te melden
  • We willen allemaal duurzaam bezig zijn, maar óók blijven ondernemen. Daarom informeren wij je met zorgvuldig geselecteerde artikelen over duurzaam ondernemen. Hiermee willen wij je verbinden met ons netwerk én handvatten geven om een succes te maken van duurzaamheid binnen jouw organisatie.

  • Copyright 2018 | TGTHR, samen duurzaam ondernemen